Inicio » Coñece Cambre » A nosa historia

A nosa historia

O Concello de Cambre forma parte da histórica comarca das Mariñas dos Freires, contigua á non menos histórica comarca das Mariñas dos Condes (Betanzos e área de influencia).

Os primeiros indicios de asentamento na comarca ten que ver coas rutas terrestres: os antigos camiños que serpentean polos suaves outeiros e vales brumosos destas terras, están asociados xa desde o Neolítico ás necrópoles megalíticas.

Así o parecen testemuñar os importantes restos de cámaras megalíticas nos límites deste concello co de Carral. Tamén no lindeiro concello de Culleredo, no Monte dás Arcas (hoxe campo de Golf) unha interesante necrópole está asociada a ese remoto camiño que logo comunica en Sigrás co que será o Camiño Inglés a Santiago. Algunhas noticias falan dunha mámoa (túmulo megalítico) no castro de Gosende na parroquia de Andeiro, polo demais outra probable variante desta ruta.

Con todo, os vestixios máis importantes e significativos da prehistoria circunscríbense á Idade de Hierro coa existencia de varios castros; ademais dos indicios dunha inscultura rupestre (petróglifo) no impresionante castro de Sigrás, que se adscribe crono-culturalmente á Idade do Bronce Atlántico.

Os castros conservados en Cambre non mostran máis que algúns indicios de habitación e nalgún deles adivíñanse os muros defensivos de pedra, aínda que na súa maioría son muros, terrapléns e fosos defensivos formados de terra mesturada con pedras. Figuran no catálogo de Patrimonio os castros de Pravio e Armental na parroquia de Pravio, Fraís en Cecebre, Cambre, Sigrás, Meixigo, Vigo e Gosende. En xeral, todos estes castros responden á tipoloxía xeral do mundo castrexo galego: adoitan situarse nun lugar preponderante (outeiro ou medio outeiro), normalmente no máis alto, onde se sitúa o poboado con casas circulares e están rodeados dun muro defensivo que se continúa con diversos fosos, contrafosos, terrapléns, terrazas, etc. Pola súa grandeza e situación privilexiada destaca impoñente o Castro de Sigrás que domina os fértiles vales do río Mero e do río do Gaiteiro (Valiñas) e desde o cal se divisan os castros de Meixigo e Cambre e os do veciño concello de Culleredo, Alvedro, San Cosme e Sueiro. No interior do recinto do Castro de Sigrás (mostra planta circular con entrada protexida por dúas canteiras mirando ao Sur, a parte menos defendida) foron achados os petróglifos anteriormente citados e aínda se adiviñan restos de construcións circulares que afloran levemente do chan. En ningún destes castros fíxose escavación arqueolóxica algunha, aínda que si foron obxecto de diversas prospeccións. No Castro de Cambre, situado fronte á igrexa de Santa María, nos desmontes do terreo para a edificación de diversas obras para o Colexio Público, quedaron ao descuberto numerosas cheas de pedra que talvez se correspondan co primeiro recinto defensivo. No Castro de Meixigo hai noticias do descubrimento dun muíño de man, útil moi común na cultura castrexa do Noroeste Penínsular.

En torno ao mundo castrexo se vai desenvolvendo toda unha rede de lendas que conforman un rico folclore do que Cambre participa en maior ou menor medida. En Sigrás aínda se poden escoitar os relatos achega do pasadizo secreto que comunica co Pazo de Sobrecarreira ao cal pertence. En Cambre cóntase que desde o altar da igrexa de Santa María iníciase un lóbrego e inquietante pasadizo que leva directamente ao próximo castro: esta era a magnífica vía de escape para os monxes benedictinos en caso de perigo. Precisamente do perigo fala outra lenda recollida en Santiago de Sigrás: nestas terras o perigo debeu de ser constante como corrobora a pervivencia da lenda do “Pozo da Campá”. A enorme campá que se oculta no fondo das escuras augas dun *meandro do río Mero (aos pés do castro) só se ouve *tañer cando vai ocorrer unha gran desgraza.

A abundancia de restos da Prehistoria no concello de Cambre indica o antigo e temperán poboamento destes lugares. É lugar común considerar que unha antiga vía romana unía Farum (A Coruña) con Brigantium (Betanzos), feito que parece corroborarse na actualidade debido ao feliz descubrimento dunha estrutura romana, seguramente pertencente a unha “villae”, entre a igrexa románica de Santa María e o Castro de Cambre. Este descubrimento, que pronto se aloxará nun pequeno museo, vén autorizar aquilo que os historiadores denominan “constantes xeográficas” e que se repiten en todo o territorio galego: a vixencia das zonas de “hábitat” que sempre foron as mesmas como demostra a reutilización dos castros tanto en época romana como en época medieval e que nalgúns casos deu lugar a unha vila (feito probable en Cambre) ou a unha cidade actual. No caso de Cambre parece plausible, por tanto, que a colonización romana non supuxese o abandono dos recintos castrexos debido talvez á súa posición estratéxica. Pero, ademais, os romanos tamén empregaron as vías de comunicación existentes á súa chegada que, como vimos máis arriba, estaban asociadas a castros e a necropolis megalíticas. Este caso parece ocorrer tamén en Sigrás sendo considerada por parte dalgúns investigadores, a ruta que se converteu posteriormente no Camiño Inglés ou de Faro (a segunda máis importante das rutas xacobeas), como parte da “per tola marítima”. O estudo das ruínas romanas atopadas en Cambre permitirá, sen dúbida, establecer un pormenorizado coñecemento ao redor dos primeiros asentamentos humanos neste territorio. O sentido xeral dos datos expostos pódese completar coas mencionadas “vías ou rutas de comunicación” ou pasos naturais (portos), incidindo na consideración de que o hábitat se adoita localizar en función destes camiños, tendo en conta as zonas favorables desde o punto de vista agrícola. Neste punto é necesario sinalar que os romanos, tras a completa colonización de Galicia, impuxeron o sistema das “villae” sobre o territorio, a saber, unha división administrativa que implicaba a existencia dun “dominus” (señor). As evidencias ao redor deste tipo de ocupación do territorio complétanse coa escavación arqueolóxica que hai algúns anos realizouse en Carral, na cal se puxo ao descuberto a existencia dunha vila e a exhumación dunha tumba hoxe gardada no Museo de Betanzos.

Despois da caída do Imperio Romano e coas invasións dos pobos do Norte, esta comarca talvez pasou a ser habitada polas xentes destes pobos bárbaros (suevos) que pronto se integraron perfectamente aos modos de vida indíxenas. As súas pegadas tan só perviven nalgúns topónimos e microtopónimos. Na Alta Idade Media é probable que estas terras se visen azoutadas polas incursións vandálicas dos piratas normandos e as posteriores promovidas polos califas musulmáns de Córdoba. Así, aínda no veciño concello de Oleiros consérvanse lendas acerca da devastadora incursión levada a cabo por Almanzor, sobre todo ao redor da igrexa parroquial de Maianca.

As primeiras noticias documentais sobre Cambre falan de Cambra ou Calamber. Estas noticias teñen que ver coa edificación dunha igrexa por parte de Alvito nun lugar coñecido co nome de “Cambra”. O dote outorgado a esta igrexa abarcaba a vila de Cambre e os seus contornos, a de Sigrás (Cidriales) e a de Cela. Á beira destas primeiras noticias documentais débese anotar a importancia que para a zona tivo o descubrimento ou invención do sepulcro de Santiago en Compostela, posto que xa desde o principio os peregrinos que chegaban do Norte de Europa e das illas Británicas elixiron o porto de Faro para completar a peregrinación a Compostela. A importante ruta que se orixina completa un dos seus fitos máis sobresalientes ao seu paso polas parroquias de Sigrás e Anceis. Esta ruta converteuse non só en vía de peregrinos, senón tamén nun camiño de circulación de mercadorías. Neste sentido e baixo a doazón dos Condes de Traba pronto se construíu na parroquia de O Temple a bailía dos cabaleiros templarios. Estes cabaleiros controlaron xa de inmediato a ponte do Burgo e erixíronse nos verdadeiros gardiáns do camiño con diversas filiais dispersas ao longo do seu transcorrer. Posuían diversas filiais dispersas ao longo do Camiño ofrecendo sempre protección a peregrinos e mercadores contra os perigos constantes que representaban os impenetrables bosques galegos. Aínda se conserva o topónimo de Bailía na parroquia de Santaia de Cañás no concello de Carral. Como anécdota é curioso sinalar que este dominio dos templarios sobre as diversas etapas do Camiño posibilitou o que algúns denominan os primeiros “cartóns de crédito” da historia, pois o que iniciaba a viaxe compraba un salvoconducto que confería o dereito a aloxamento comida e protección en xeral sen a necesidade de levar o diñeiro encima.

É posible que os cabaleiros da Orde do Temple desen o nome á comarca, aínda que diversos historiadores consideren que provén do mosteiro benedictino de Cambre. A importancia e número dos templarios presuponse dun peso específico extraordinario posto que ao longo da segunda metade do século XII aparecen numerosos documentos que se refiren a eles, ás doazóns que reciben así como aos seus continuos problemas coa cidade da Coruña que fora repoboada recentemente. A parroquia do Temple coa súa igrexa románica e a ponte do século XIV son os últimos vestixios da fortaleza que os templarios posuían aquí. A finais do século XII a cidade da Coruña atopábase abandonada e semiderruida e a súa poboación desprazouse ao fondo da ría, lugar máis seguro fronte ás incursións piratas. Asi, baixo o reinado de Alfonso VII, o poderoso Conde de Traba fundará unha poboa chamada “Burgo de Faro”. A este lugar comezaron a chegar os comerciantes de Gascuña e os peregrinos ingleses, co que o porto substituirá co tempo ao de Padrón como porto da cidade de Santiago. Deste xeito a ponte do Burgo será o auténtico porto ao cal se arrimaban os barcos para a carga e descarga de mercadorías, á vez que delimitaba as augas navegables da ría. O lugar que hoxe ocupa a igrexa de Santa Mª do Temple será a bailía dos Cabaleiros da Orde do Temple, habendo constancia da súa existencia xa en 1188. O trazado desta pequena igrexa é distinto ao primitivo, posto que na súa orixe a súa planta era basilical de tres naves: hoxe conserva unha soa nave e unha ábsida semicircular cuberto con bóveda de canón peraltada. O acceso á ábsida prodúcese por medio dun arco de medio punto sobre columnas pareadas e exentas. Na portada occidental, cumprindo a función de dintel, atópase encaixado o tímpano da primitiva portada da Igrexa: é semicircular e nel está esculpido unha ponte con cinco arcos de medio punto, o que denota a importancia que a ponte do Burgo tiña para os cabaleiros templarios.

O Camiño Inglés ou de Faro transcorre por Sigrás, despois de deixar terras do concello de Culleredo, comezando na antiga e curiosa ponte da Xira ou de Alvedro: trátase dunha pequena ponte de factura medieval, posiblemente do século XIV. Posúe un arco de medio punto que descansa sobre poderosos sillares de granito ben labrado. Sobre o primeiro arco, e sen apoiarse nel, construíuse un novo arco posiblemente no século XVII. O espazo entre os dous arcos superspostos está enchido de mampostería. O Camiño transcorre ascendendo cara á igrexa, conservándose numerosos topónimos referentes ao camiño dos cales hai constancia no catastro do Marqués da Enseada. Neste tramo de Sigrás e Anceis coinciden os elementos artísticos e históricos máis importantes, o que testemuña a primacía desta ruta: a citada ponte, cruceiros, fonte, igrexas, ermidas, castro, pazos, pousadas, hospital de peregrinos, parada de postas, vendas, así como numerosas quintas ou casas solariegas que non fan máis que demostrar esa importancia histórica. A igrexa de Santiago de Sigrás sitúase no centro de importantes infraestruturas directamente relacionadas ao Camiño: aquí sitúase o “hospital de peregrinos” xa consignado polo Cardeal do Hoyo, que posuía dúas camas, así como unha fonte, tal vez unha pousada e a parada de postas da famosa “carrilana”. A igrexa, parte fundamental deste complexo (tamén para o necesario alimento espiritual do peregrino) que contaba con outras moitas dependencias hoxe *destruídas, consta dunha soa nave e ábsida rectangular. Até o ano 1865 posuía unha capela maior de estilo *románico que foi destruída para agrandar a igrexa. Esta capela era de ábsida *semicircular encerrando un espazo extremadamente reducido. Actualmente consérvase de estilo románico o arco triunfal e os capiteis das súas columnas. Os inicios da construción deste templo pódense datar na segunda metade do século XII e, aínda que a súa estrutura é de puro estilo románico, a estilización dos capiteis con fiadas de botóns e os biseles dos canecillos, denotan un claro influxo da arte cisterciense, que será o que dea orixe ao gótico. No interior, na bóveda de canón que cobre a ábsida rectangular consérvanse unhas pinturas que foron froito dunha lamentable e irreversible “restauración”.

Seguindo o Camiño Inglés, á esquerda sitúase, en primeiro lugar, o Pazo de Sigrás e, en segundo lugar, o Pazo de Sobrecarreira que acolle nos seus dominios o Castro de Sigrás. En canto ao primeiro pazo, débese sinalar que a súa planta se desenvolve en forma de escadra e a súa fábrica é de sillería de granito ben labrado. Pertenceu ás liñaxes dos Queo, Ponte, Rebeira, Parga, Luaces, Montenegro, etc. Una das súas últimas posuidoras foi dona Herminia Rodríguez-Borrel e Feijóo que estivo casada co herdeiro do fundador do enorme imperio económico, o armenio Galouste Gulbenkian. Dona Herminia, ao divorciarse do Nubar Gulbenkian, retirouse á Coruña e comprou o Pazo de Sigrás onde morou até os seus últimos días. A continuación, o Pazo de Sobrecarreira que se sitúa case na cima do Castro de Sigrás, segue pertencendo aos descendentes dos Loriga-Labora, fundadores desta liñaxe. Deste pazo foi don Juan Jacobo Durán Loriga, ilustre militar e gran matemático. É este pazo aloxáronse os mariscales franceses Soult e Nuy cando perseguían ao xeneral Sir John Moore que tentaba reembarcar as súas tropas na Coruña. Soult abandonou neste pazo o seu diario de campaña, hoxe gardado en Zaragoza. A planta do pazo de Sobrecarreira é rectangular e na súa fachada principal debúxase a porta principal marqueada. Sobre ela álzase unha balconada de ferro forxado e no máis alto un tímpano semicircular acubilla a pedra armeira fundacional acuartelado.

A partir de aquí o camiño penetra en terras de Anceis, onde se sitúan os pazos do Drozo e de Anceis, a fonte de San Antón e varias casas blasonadas. Todo este conxunto, xunto ao núcleo de arquitectura tradicional, aínda en bo estado de conservación, conforma un núcleo armonioso e que confire carácter ao Camiño.

O Pazo do Drozo foi obxecto dunha extraordinaria restauración arquitectónica e humana hai poucos anos. Orixinalmente posuía unha torre nun extremo que desapareceu en 1730 e no seu lugar construíuse un patín, unha fonte e unha fermosa solaina moi ao gusto da maioría dos pazos de Galicia. A parte principal, que é a máis antiga, describe unha planta rectangular co citado patín na parte lateral dereita. Na esquerda inclúese unha coqueta capela. Ao perder a torre engadíronselle, cara á parte traseira, dous corpos rectangulares que constitúen o seu actual expón en forma de “Ou”. Nesta fachada principal ábrense dúas portas con arcos escarzanos e balcóns de ferro. A fábrica é de boa sillería. Posúe unha fermosa horta e un xardín con árbores como chopos, ucas e camelias. A isto hai que engadir a vivenda dos caseiros, “alpendres”, hórreo, estanque e fonte.

O Pazo de Anceis, ou Pazo do Conde, linda co Pazo do Drozo. Na súa fachada principal, de cantaría, aséntase o impresionante escudo cos cuarteis dos Bermúdez de Castro (roeles), Vilardefrancos (brazo empuñando un estandarte) e o castelo envolto en zarzas dos Riobóo. Data de finais do século XVII e probablemente foi construído sobre o antigo solar dos Piñeyro e Becerra polos Bermúdez de Castro. A planta debuxa unha “Ou” e nunha á aséntase a capela (esquerda) e detrás o patín que conduce ao salón.

A partir de aquí e logo de pasar a Venda de Altamira, o Camiño Inglés introdúcese a través de sinuosos carreiros nas terras do concello de Carral.

O outro e talvez o máis importante feito da historia de Cambre céntrase na construción e desenvolvemento do Mosteiro benedictino de Santa María de Cambre, indubidablemente ligado por numerosos lazos aos templarios da ponte do Burgo. A súa historia desenvólvese por singulares camiños, aínda que a conservación do que hoxe é templo parroquial correu mellor sorte que a fortaleza dos templarios, hoxe desaparecida.

Na segunda metade do século XII prodúcese na comarca das “Mariñas dos freires”, e practicamente en toda Galicia, un período de certa estabilidade socio-política que permitirá o desenvolvemento armonioso dunha inxente produtividade arquitectónica. Esta paz social, que coincide a grosso modo” coa Era Compostelá, foi posible grazas a tres reis con estreitos vínculos en Galicia, a saber, Alfonso VII, Fernando II e Alfonso IX. Estes monarcas foran educados por mestres que pertencían á rancia e poderosa nobreza galega, os magnates Condes de Traba (benefactores tanto dos Templarios da Ponte do Burgo como do cenobio benedictino de Cambre). Todo este desenvolvemento permite a construción de innumerables igrexas e posibilita a eclosión do oficio dos canteiros profesionais que formaban cuadrillas autónomas e que se desprazaban por áreas xeográficas limitadas, como se pode comprobar pola similitude de moitas das súas obras. É significativo, neste sentido, o parecido que gardan os sarcófagos que se conservan nas igrexas de Anceis e de Santa María de Vigo con outro conservado na Igrexa de San Francisco de Betanzos, o cal permite inferir a existencia dalgún taller común nas Mariñas.

O mosteiro de Santa María de Cambre foi construído posiblemente sobre restos romanos e sobre outra construción relixiosa datada na alta Idade Media (932) segundo consta nun documento no cal se relata como Gutier e Aloito confirman a dotación e fundación do mesmo ao seu abade Adulfo. A igrexa actual foi construída baixo o patrocinio dos poderosos Condes de Traba. O seu construtor-canteiro, o cal é considerado como o mestre por excelencia deste tipo de templos, foi Micahel Petri, segundo consta na primeira pedra ou salmer dun semioculto sillar dun dos arcos interiores, mostrándose así como unha solitaria individualidade creadora fronte ao xeral anonimato dos artesáns. O remate do templo así como a construción da xirola acontecen en época máis tardía e, no século XVII, acometéronse diversas modificacións que afectaron ao deambulatorio e ao cruceiro que se cubriron cunha falsa bóveda de casetons e a cúpula cun cupulín. A igrexa de Santa María de Cambre é de tipo monacal con planta de cruz latina, cruceiro e unha xirola na que se abren cinco capelas absidais ao redor da maior. Estas características permítennos difinila como a única igrexa parroquial galega con planta catedralicia.

As capelas absidais cóbrense mediante bóvedas de cuarto de esfera sobre nervios de clave colgante e comunícanse coa xirola a través de arcos apuntados. A luz provén do exterior por medio dunhas pequenas xanelas de arco de medio punto e molduras nas jambas, estando exentas das tradicionais columnitas das xanelas desta época. Nas columnas do interior consérvanse noventa e catro capiteis decorados con trinta motivos diferentes, destacando os motivos xeométricos, os motivos de grandes follas lobuladas que acaban en voluta e os zoomórficos.

En canto ao exterior, no tramo central da fachada occidental aparecen tres dos elementos máis sobresalientes desta igrexa: o campanario, o rosetón con pequenos arcos de ferradura e a portada, na que sobresae o “Agnus Dei” (Cordeiro de Deus ou cordeiro místico) do tímpano que é suxeitado por dous anxos. A portada consta de catro columnas acobadadas nas jambas e dúas arquivoltas que enmarcan o conxunto. Estas arquivoltas están traballadas e decoradas con florecillas e animais fantásticos, así como escenas bíblicas, como a de Daniel entre os leóns da clave. O rosetón, con arcos polilobulados, sobresae encima do tornachoivas que se sostén por medio de seis canecillos nos que se aprecian motivos zoomórficos, personaxes bíblicos, un músico e motivos xeométricos.

Os tramos laterais sepáranse do central por medio de dous contrafortes: no da dereita sobresae unha torre que contén a escaleira pola que se accede á espadana. Nos laterais ábrense dúas xanelas con columnitas rematadas en capitel e con arco de medio punto que se forma mediante arcos polilobulados a da esquerda e dobremente polilobulados a da dereita.

Entre os elementos valiosos e lendarios que se gardan no interior desta xoia do románico destaca a Hidra de Xerusalén (ou Hidra de Caná), o relevo da virxe co neno, unha pila bautismal, a pila de ablucións, o vaso relicario e tres capiteis de pila de auga bendita. A Hidra de Xerusalén atópase rodeada de lendas con respecto á súa procedencia e orixe, aínda cando se demostrou que foi construída nesa cidade no século XII, sendo traída por algún cabaleiro Templario pertencente á familia da Traba que a depositou na igrexa como reliquia. En Cambre aínda hoxe cóntase que a Hidra foi traída polos templarios sendo trasladada desde a igrexa do Temple á de Cambre.

A descrición da historia do concello de Cambre complétase coa enumeración dos distintos elementos arquitectónicos en canto ás construcións civís, relixiosas, pontes, etnografía, quintas…, que con diversas particularidades non difiren das doutras comarcas adxacentes. Non quereriamos concluír sen nomear a personaxes que dalgunha maneira desenvolveron a súa actividade pública, artística, literaria ou heroica en terras deste concello: María Pita viviu e morreu en Sigrás; Manuel Deschamps (tamén de Sigrás), heroe da Guerra de Cuba, Casares Quiroga, último presidente da República española; Wenceslao Fernández Flórez escribía sobre a fermosa Fraga de Cecebre, Emilio González López, Durán Loriga, ou o lendario cabaleiro Xoán de Andeiro, talvez señor da Torre de Andeiro (hoxe semidestruida), ao cal decapitou Gómez Pardo dás Mariñas para apropiarse das súas posesións. A liñaxe dos Andeiro pasou ao reino de Portugal para servir ao rei Pedro I. Xoán de Andeiro obtivo dese rei tres vilas e o condado de Ourém, sen dúbida para agradecerlle os innumerables servizos prestados. Diversas intrigas e amoríos coa raíña Leonor fixeron que este cabaleiro perdese todos os seus estados portugueses.

Segundo Carré Aldao, o topónimo “Cambre” lembra o termo “Cambria” do País de Gales, nas illas Británicas, feito que o induce a establecer que os “Kimris” ou “Cimbrios” foron os remotos habitantes do municipio. “Cymrr”, segundo este autor (que significa “País de Gales” no idioma galés), derivou con posterioridade a “ymbri” que logo se converteu no actual Cambre.

O mesmo autor, influído talvez polos ideais románticos do celtismo, debuxa un pormenorizado e somero análise do carácter dos nativos de Cambre, aos que confire unha idiosincrasia especial que os distingue e diferenza nítidamente de calquera dos grupos étnicos que moraban na Provincia da Coruña: debido á especial configuración orográfica e climática, os indíxenas das diferentes parroquias “xamais puideron mesturarse e fusionarse”. Este férreo illamento (mesmo entre lugares da mesma parroquia) ocasionou “moitos inimigos e até loitas interinas”.

Carré sinala tamén que o actual termo municipal era cruzado de Oeste a Leste por unha “vía romana” que unía *Farum (A Coruña) con Brigantium (Betanzos).